Albrecht Durer
Ég mætti á málþing í dag um sjálfbæra þróun á tímamótum, sem Félag umhverfisfræðinga hélt á Hótel Sögu. Það mættu um sjötíu manns og spunnust líflegar umræður. Erindin berast vonandi inn á náttura.info innan skamms, en ég ætla hér að freista þess að gera smá skýrslu um atburðinn.
Guðmundur Ingi Guðbrandsson, formaður Félags umhverfisfræðinga á Íslandi setti fundinn og hélt smá tölu og ítrekaði hversu mikilvægt væri að skilgreina hvað felst í sjálfbærri þróun. Undir það var tekið í umræðum, þar sem nú væri þetta tískuorð væri eins gott að það missti ekki strax merkingu sínu og flettist út í einhverri ofnotkun. Hins vegar, var bent á í umræðum, má heldur ekki gera hugtakið svo heilagt að það þori enginn að nota það sem viti ekki nákvæmlega hvað það þýðir. Guðmundur Ingi vísaði í skýrslur Aðalheiðar Jóhannesdóttur í Háskóla Íslands sem hefur rannsakað þær lagaheimildir og önnur stjórnskýsluskjöl þar sem hugtakið sjálfbær þróun kemur fyrir, sem er víst nokkuð víða, og komist að því að hugtakið er nánast aldrei útskýrt. Og Guðmundur sagði að nú væri kominn tími til þess.
Ég leyfi mér að segja, að eins og með öll lykilhugtök og hugmyndir sem hafa verið þróaðar í baráttu fyrir betra lífi, eins og frelsi, jafnrétti og lýðræði, þá sé hugtakið og hugmyndin um sjálfbæra þróun sterkast ef það nær því að verða bæði tæknilegt orð og nákvæm lýsing á skilyrðum þess að tiltekið kerfi eða and-kerfi á hverjum einstökum stað virki, en að hugtakið sé jafnframt staður fyrir stöðuga og endurnýjun merkingar sinnar, og staður fyrir hugsýn um tengsl þess sem ekki er augljóslega tengt, eins og fjármál, náttúruvernd og jafnrétti.
Fyrsta erindi fundarins hélt Gunnar Hersveinn, rithöfundur. Hann taldi að nægjusemi hvers einstaklings væri kannski forsenda þess að hægt væri að koma á nýju þjóðskipulagi sem væri sjálfbært. Hann er nýbúinn að gefa út bók um orðspor, áður en Íslendingum skrikaði fótur, og taldi að öflug náttúruvernd væri best leiðin fyrir Íslendinga til að endurheimta orðspor sitt. Hann benti á möguleikana í vistvænni ferðamennsku og í uppbyggingu í kringum Vatnajökulsþjóðgarðs.
Hjörleifur Guttormsson, náttúruverndarforsprakki, var einn gesta og benti á mikilvægi þess að reikna út kostnaðarþátt í verkefnum í umhverfismálum, annars myndu þau aldrei komast á blað í hagvaxtarskýrslunum. Þá væri risastórt fyrirtæki eins og Vatnajökulsþjóðgarður fyrir utan allan útreikning, þrátt fyrir mikið og eljusamt uppbyggingarstarf.
Undir athugasemd Hjörleifs tók Brynhidlur Davíðsdóttir, dósent í umhverfis- og auðlindafræðum í Háskóla Íslands. Hún fjallaði um hugtakið og hugmyndfræðina “Natural Capitalism”, og byrjaði á að auglýsa eftir sæmilegri íslenskri þýðingu. Hún sýndi með þéttum glærum hvernig hagvaxtarskýrslurnar myndu breytast, eiginlega kollvarpast, ef væri teknar með í reikninginn náttúruauðlindirnar, auður og þjónusta (ecosystem services)(mætti ekki þýða það frekar sem jákvæða vistvæna virkni heldur en þjónustu?). Hún vísaði í umdeilda og fræga skýrslu Robert Castorza frá árinu 1997 þar sem kom m.a. fram að þjónusta náttúrunnar (t.d. í formi niðurbrots á rusli) sé um 33 milljarðar dollara á ári, á meðan heimsframleiðsla nemur um 25 milljarða dollara á ári. (Athugið, ég hef fyrirara á öllum staðreyndum, því þetta eru glósur). Brynhildur benti á hversu mikilvægt væri að viðurkenna þessa jákvæðu virkni náttúrunnar og að fjárfesta í henni til að tryggja viðhald hennar, vöxt og sjálfbærni.
Hingað til, frá því í iðnbyltingu, höfum við stutt mest við svokölluð hagkerfi villta vestursins, sem er teiknað upp með flottum örvum, og hraðinn ítrekaður, en vantar alveg inn í myndina náttúran sem umlykur kerfið (og vex inn í það!). Núna sé kominn tími til að þróa endurnýtingarhagkerfi sem hafa náttúruna og lífkerfi hennar að fyrirmynd: en til þess þarf heildarhugsun og uppbyggingu á möguleika á hringrás.
Sigríður Þorgeirsdóttir, heimspekingur í Háskóla Íslands, spurði í umræðu hvort Brynhildur héldi að hugmyndir Natural Capitalism nægðu til að sporna við loftslagsbreytingum og hrikalegum afleðingum hennar. Já, Brynhildur hélt það, þessi hugmyndafræði um Natural Capitalism fæli svo margt í sér.
Einhver hugtakavandræði voru í umræðum varðandi Natural Capitalism, og bæði Hjörleifur og Þorsteinn Ingi Sigfússon voru ósáttir við hugtakið, sérstaklega þar sem “ism” væri notað í stað þess að nota frekar bara orðið Capital. Það er jú vissulega ansi ögrandi að nota svo sögulega hlaðið orð eins og Kapítalismi yfir jákvæða þróun. Stundum nægir ekki að skipta um orð, er jafnvel betra að endurskilgreina gömul, til að breyta hugsuninni. En stundum verður að skipta út… Veit ekki með þetta hugtak samt…
Þorsteinn Ingi Sigfússon, forstjóri Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands kom sterkur inn í sjálfbærnina og ræddi mikilvægi þess að endurmeta tengsl nýsköpunar annars vegar og sjálfbærrar þróunar hins vegar, sem hann vildi að vísu ekki kalla svo heldur frekar “þolanleika”, þar sem ekkert kerfi væri algerlega sjálfbært. Hann endurskilgreindi líka stólpana þrjá undir sjálfbærninra og kallaði þá “Vistfræði, samfélag og einstaklingur”, en benti á að þetta væri nú umdeilanleg flokkun, samanber samræðu sem hann ætti í við samstarfskonu sína Höllu Jónsdóttur, verkefnisstjóra orku- og umhverfistæknisviðs NMÍ.
Ég þurfti því miður að pissa í miðjum fyrirlestri hjá Þorsteini og missti af einni glæru, en eftir situr að nýsköpun geti aldeilis verið á skjön við sjálfbærni og á okkar tímum gæti það verið freistandi að líta bara til nýsköpunar en ekki sjálfbærni, eins og þegar Ríkisstjórnin taldi að mætti slaka á kröfum um umhvefismat. Hann gaf skít í slíka uppgjöf og undanlátssemi.
Hjörleifur Guttormsson fagnaði orðum formanns Nýsköpunarmiðstövar Íslands og sagði að sárlega vantaði inn í umræðuna á Íslandi faglega greiningu á þeim vanda sem nýsköpunin er í, hvað varðar tengsl við sjálfbæra þróun. Út úr sal var spurt hversu stór þáttur sjálfbær þróun væri í verkefnavali Nýsköpunarmiðstövarinnar og Þorsteinn svaraði að hann væri ekki nægur en vaxandi. Til gamans má nefna að á vef Nýsköpunarmiðstöðvarinnar í dag er rætt um þau vistvænu verkefni sem hún hefur tekið þátt í að þróa og hlutu styrk úr Tækniþróunarsjóði núna síðast (sjá færslu hér að framan).
Irma Erlingsdóttir forfallaðist en í stað hennar flutti erindi Hrafnhildur Ragnarsdóttir, um tengsl umhverfisbaráttu og jafnréttisbaráttu kynjanna, eða tengsl náttúruverndar og femínisma. Hún minnti á þá sögulegu staðreynd að það væru frá upphafi í stórum meirihluta konur sem berðust fyrir náttúruvernd og beittur sér gegn umhverfisspjöllum, oft þegar þær horfðu upp á vofleigar afleðingar umhverfisslysa á heilsu barna sinna. Konur væru líka stór hluti þeirra sem yfirhöfuð mótmælenda í heiminum. Hún sagði að félagslegur og umhverfislegur vandi okkar samfélags væri af sama stofni; við byggjum í karllægri menningu þar sem hið kvenlega er kúgað af hinu karllæga, og spurning hvort ekki mætti segja að náttúran væri kúguð af menningunni. Hún viðurkenndi að umhverfisfemínistar hefðu verið sakaðir um eðlishyggju og spurning hvort sé rétt að gera svo skýran greinarmun á náttúru og menningu og tengja þann greinarmun við karllæg gildi og kvenleg. Margir í salnum minntu á þá staðreynd að það hefðu verið konur sem sátu við völdin þegar samþykkt var að rústa náttúrunni með Kárahnjúkavirkjun, en þá rifjaðist líka fljótt upp hversu karllægar konur geta verið, þegar þær taka upp karllæg sjónarmið, og að kvenleg gildi og karlleg séu ekki bundin kynjum, og menningin þá væntanlega og mögulega bæði karlleg og kvenleg.
Sigríður Þorgeirsdóttir prófessor, benti á að konur eiga eingöngu 1 prósent af landi í heiminum og líka bara 1 prósent af fjármagni heimsins. 2/3 af vinnunni sem er unnin í heiminum er af hendi kvenna og þær hljóta aðeins 11 prósent launa.
Umræða um sjálfbærni hlýtur að snúast um heildræna og réttláta sýn á eignarhald og skiptingu auðs og viðhorf til hans. Sumir í salnum töldu að mikilvægast væri að byrja á að gagnrýna fyrirkomulagið í heiminum; hvernig sóun og vanvirðing gagnvart auðlindum kæmi niður á einstaklingum. Aðrir töldu réttara að hver og einn byrjaði á að breyta sinni afstöðu og að mikilvægt væri að sýna gott fordæmi í því að vera sjálfum sér nægur og sjálfbær. Þá kom auðvitað aftur upp spurningin um það hvað sjálfbærni eiginlega væri.
Stefán Gíslason, framkvæmdastjór Umís ehf. sem stjórnaði fundinum og umræðum hans af mikilli list, sagði eina sögu í sambandi við mikilvægi þess að sýna gott fordæmi. Einhver könnun á möguleika þess að breyta afstöðu sinni til orkuauðlinda hafði verið gerð háskóla í San Diego. Nemendur og kennarar voru beðnir um að skrúfa fyrir vatnið á meðan þeir sápuðu sig. Í sturtuklefann var hengdur miði sem fyrirskipaði svo eða mæltist til. Viti menn, aðeins 6 prósent af þátttakendum í tilraun skrúfuðu fyrir á meðan þeir sápuðu sig -var þetta almenningssturtuklefi eða var miði settur inn á heimavistina og lítil eftirlitsmyndavél?, ég þurfti að fara rétt áður en umræðum lauk og gat því ekki spurt Stefán um þetta atriði, allavega, viti menn. Þá var flottasti gaurinn í skólanum beðinn á laun um að sýna gott fordæmi og spreða ekki vatni á meðan hann sápaði sig –jú þetta hlýtur að hafa verið hópsturtuklefi-, og viti menn, 49 prósent þátttakenda fóru að ráði hans. Þá var næsti flotti beðinn um að gera þetta líka og þá jókst tala þeirra sem breyttu hegðun sinni enn um hátt í tuttugu prósent.
Kristín Vala Ragnarsdóttir, kona nýkomin heim, og nýráðin prófessor í Raunvísindadeild Háskóla Íslands, var rétt búin að lýsa því hvernig hún hafði talið mikilvægt að sýna nemendum sínum í námi um sjálfbæra þróun gott fordæmi, svo minna gap væri á milli orða og gjörða. Þá stóð upp kona, Úrsúla (ath. margir sem tóku til máls á þessum fundi voru útlendingar sem töluðu íslensku og Íslendingar með erlendan hreim af langskólagöngu úti í heimi!). Hún sagði að þótt hún væri dugleg að vera nægjusöm og reyna í sinni daglegu viðleitni að stuðla að sjálfbærri þróun og sýna gott fordæmi, þá bara væri öllum sama hvað óbreyttur útlendingur gerði við sallathausinn sinn, hvort hann úldnaði inni í ísskáp og væri hent og hvort dósirnar væru settar í endurvinnsluna.
Hrafnhildur Ragnarsdóttir, umhverfisfemínisti, benti þá aftur á að það væri ekki nóg að hvetja alla til að endurvinna ruslið sitt ef ekki kæmi jafnhliða til þrýstingur á stjórnvöld og stór fyrirtæki. Þetta tvennt hlýtur að fara vel saman, trúi ég.
Ég vil ítreka aftur að þetta eru óformlegar glósur hlustanda úti í sal, en ekki ritara, og ég biðst velvirðingar ef mér hefur misheyrst og bið lesendur, ef þeir hafa verið á þessu málþingi, að léðrétta þessa bókun. En ljóst er að umræðan um sjálfbærni á tímamótum er mjög svo frjó og verður að halda áfram.
Með kærri kveðju,
Oddný Eir Ævarsdóttir.
Tengt efni:
- Tómas Már vitnar í sjálfan sig ! Andri Snær Magnason svarar hér grein Tómasar Más Sigurðssonar forstjóra...
- Mótsagnir og þrár Í kvöldfréttum Ríkissjónvarpsins í kvöld var sagt frá eftirköstum útþennslunnar...
- Grænar glósur úr Bókasal Stefán Gíslason, framkvæmdastjóri UMÍS ehf. Environice mætti á fyrirlestur Hawken...
- Hvað er sjálfbær þróun ? Á vef Umís, Environice má finna góðar og gagnlegar skýringar...
- Álnotendur eru undirstaða áliðnaðar Jakob Björnsson fjallar um álnotkun og álframleiðslu Ál er framleitt ...