Hvað er fagurfræði? Mynd af wikipediu: Esthétique
Fagurfræði er grein innan heimspeki sem rannsakar tengsl skynfæranna, innsæis og skynjunarinnar við heiminn og við aðra þætti dómgreindar okkar svo sem rökhugsun og dómgreind… eða eitthvað í þá átt…
Stefán Snævarr, prófessor í heimspeki við háskólann í Lillehammer í Noregi, flytur fyrirlestur á vegum Heimspekistofnunar og Félags áhugamanna um heimspeki miðvikudaginn 8. apríl kl. 20 í stofu HT-101 í Háskóla Íslands (Háskólatorgi). Fyrirlesturinn ber heitið „Niður með hugmyndafræði, upp með fagurfræði!“.
Í lestrinum hyggst Stefán færa rök fyrir því að takmarka beri hlutverk hugmyndafræði og hugmyndakerfa í allri stjórnmálaumræðu. Fyrir því færir hann margvísleg rök en einnig fyrir því að hugmyndafræði verði heldur ekki algjörlega úthýst þaðan. Í stað hennar boðar Stefán aukna hlutdeild hins „estetíska“ og sterkra tilfinninga í veröld stjórnmálanna, t.d. réttlætiskenndarinnar. Með því yrði ímyndunaraflinu einnig beitt í auknum mæli til þess að finna góða pólitíska kosti. Skáldskapurinn yrði þá að sama skapi metinn þar að verðleikum í þeim skilningi að hæfileikinn til þess að segja sögur um tiltölulega vel afmarkaða atburði leysti af hólmi öld stórsagnanna sem hugmyndafræðin byggir á. Eins og Stefán kemst að orði: „Skáldskapur og ljóðrænt líkingarmál er oft besta tækið til að varpa ljósi á djúpar og erfiðar tilfinningar, t.d. skelfingu helfararinnar.“
Nánari lýsingu á lestrinum er að finna hér fyrir neðan.
Niður með hugmyndafræði, upp með fagurfræði!
Samantekt
Í þessum fyrirlestri hyggst ég blása nýju lífi í hina gömlu hugmynd um dauða hugmyndafræðana. En ég vil þó láta mér nægja að stuðla að lágmörkun hennar, ekki útrýmingu. Lágmörkun á að gefa aukið svigrúm fyrir hið estetíska í veröld stjórnmálanna.
„Hugmyndafræði“ skilgreini ég sem „heildstæð pólitísk hugmyndakerfi sem innihalda pólitísk markmið og hugmyndir um athafnir til að ná markmiðinu“. Ég set einnig fram þá kenningu að hugmyndafræðikerfi hafi jafnan bæði rannsóknar- og athafnaáætlun. Hvað lágmörkun varðar þá hef ég sexföld fyrir henni: (i) rök gegn rökunum um að öll pólitísk hugsun og gerðir hljóti að gegnsósa af hugmyndafræði; (ii) rökin um að sannleikurinn liggi ekki á lausu, gagnstætt því sem hugmyndafræðingar hyggja, (iii) rökin um haldleysu reglufestunnar sem er hugmyndafræðingunum svo kær, (iv) rökin um að hugmyndafræðin sé of frumspekileg, (v) efasemdarrök um ágæti sálarfræðinnar, (vi) efasemdarrök um ágæti vistfræðinnar vii) efasemdarrök um ágæti hagfræðinnar. Rök (i)-(v) varða hugmyndafræði almennt, rök (vi)-vii) þekkt hugmyndafræðileg kerfi (frjálshyggju, kratisma, grænu stefnuna, marxismann).
Samt er rangt að útrýma hugmyndafræði alveg enda vart gerlegt: 1) andhugmyndafræði getur hæglega hverfst í laumu-hugmyndafræðikerfi, 2) við getum aldrei gefið tæmandi yfirlit yfir forsendur skoðana okkar og því ekki útilokað að meðal þeirra séu þættir úr heimssýn hugmyndafræða, 3) við getum ekki útilokað að athafnaáætlanir okkar þjóni hagsmunum einhvers tiltekins hugmyndafræðikerfis; 4) ég hef sjálfur boðað e.k. hugmyndafræði (miðjuna hörðu og hentistefnuna mjúku) og er því ekki stætt á að berjast fyrir algerri útrýmingu hugmyndafræðikerfa, 5) hugmyndafræðikerfi hafa a.m.k. fjóra kosti (a-d): a) Þau geta léð lífi manna inntak og skapað samstöðu. Hverfi þau alveg gæti skapast hefðarrof, menn yrðu ruglaðir og rótlausir, samstaðan hyrfi. (b) Þau geta veitt okkur samstæða yfirsýn yfir hinn pólitíska veruleika. Án þeirra gæti sá veruleiki birst okkur sem brotakennt og óskiljanlegt fyrirbæri. Þá gætu athafnir okkar orðið fálmkenndar og árangurslitlir. (c) Hvarf hugmyndafræðikerfanna gæti leitt til þess að öll pólitísk hugsjónamennska hyrfi. Það gæti aukið vægi tækifærisstefnu og hreinnar hagsmunagæslu í stjórnmálum. (d) Sókn í eitthvað sem líkist hugmyndafræðikerfi verið gæti verið mönnum ásköpuð.
En lágmörkun hefur líka kosti. Hún getur gert stjórnmálin estetískari, aukið vægi ímyndunarafls, tilfinninga og skáldskapar í pólitík. Við getum lært af Hönnuh Arendt að vitlegir dómar um pólitík eigi það sameiginlegt með fagurfræðidómum að hvíla yfirleitt ekki á reglum. Ég vil bæta við að vegna regluleysins verðum við að beita ímyndunaraflinu til að finna góða pólitíska kosti, t.d. með þeim hætti að skálda frásögur um það sem muni gerast ef við veljum eina leið fremur en aðra.
Menn verða að hafa sagnhæfi til að geta sagt eitthvað af viti um stjórnmál, geta tengt pólitíska viðburði saman þannig að segja megi af þeim sögur. Best er að segja einsögur, sögur um tiltölulega vel afmarkaða atburði. Menn mega helst ekki segja stórsögur, þ.e. fella þessa atburði inn í hugmyndafræðilegar fantasíur um stéttarbaráttuna, lögbundna framsókn hnattvæðingar o.s.frv. Í reynd leikur estetíkin talsvert stórt hlutverk í venjulegum pólitískum dómum. Við köllum viðburði á borð við helförina „harmleik“ og notum því estetískri umsögn. Skáldskapur og ljóðrænt líkingarmál er oft besta tækið til að varpa ljósi á djúpar og erfiðar tilfinningar, t.d. skelfingu helfararinnar. Sterkar tilfinningar geta leikið mikilvægt hlutverk í pólitískri umræðu. Væri réttlæti á dagskrá stjórnmála ef við hefðum ekki réttlætis-kennd?
Tengt efni:
- Björk er nýsköpunarverkefni í anda finnsku leiðarinnar Björk er nýsköpunarverkefni í anda finnsku leiðarinnar að mati Stefáns...
- Sjálfbærni á tímamótum Félag umhverfisfræðinga efnir til málþings þriðjudaginn 2. des. kl. 15:00...
- Bréf um örlánakerfi grasrótarinnar Sæl verið þið og takk fyrir að fara á undan...
- Málþing um mikilvægi sjálfbærrar þróunar Málþing Félags umhverfisfræðinga á Íslandi, um mikilvægi sjálfbærrar þróunar, haldið...
- Nýr tími í stjórnmálum heimsins Náttúruverndarsamtök Íslands telja niður til þess tíma þegar Obama og...